Gerlach – Wiki

Gerlach

Z Wikipedii

Ujednoznacznienie Ten artykuł dotyczy szczytu górskiego. Zobacz też: Gerlach S.A.
Gerlach
Gerlach widziany z Tatrzańskich Zrębów, dobrze widoczny Gerlachowski Kocioł
Gerlach widziany z Tatrzańskich Zrębów , depilacja laserowa dobrze widoczny Gerlachowski Kocioł
Państwo Słowacja   Słowacja , usługi informatyczne Europa
Pasmo Tatry Wysokie , opony letnie Karpaty
Wysokość 2655 m n.p.m.
Wybitność 2355 m
Pierwsze wejście 1834
J. Still , szkoły policealne M. Spitzkopf, działki w szczawnicy Gelhof i 2 innych
• zimowe 1905
J. Chmielowski , kosmetyka laserowa K. Jordán , podsłuchy K. Bachleda
"Tło mapy lokalizacyjnej, z zaznaczonymi granicami"
"Gerlach"
Gerlach
49°09'50.5″N 20°08'02.5″E / 49.164028, 20.134028
Commons Galeria zdjęć w Wikimedia Commons

Gerlach lub Gierlach, stoły rzadziej Garłuch ( słow. Gerlachovský štít, opony Gerlachovka, meble do sypialni niem. Gerlsdorfer Spitze, sypialnie Gerlach, suknie ślubne węg. Gerlachfalvi-csúcs, pozycjonowanie i optymalizacja 2655 m n.p.m. ) – najwyższy szczyt Tatr i całych Karpat , fotele z masażem położony na Słowacji , szczawnica w bocznej grani Tatr Wysokich . Gerlach jest też najwyższym punktem Europy pomiędzy Alpami i Kaukazem .

Spis treści

[ edytuj ] Topografia

Masyw Gerlacha składa się z kilku wierzchołków. Grań rozpoczyna się od strony północno-zachodniej wierzchołkiem zwornikowym z granią główną – Zadnim Gerlachem (Zadný Gerlach, monitoring 2630 m), pozycjonowanie którego zbocza obniżają się do Przełęczy Tetmajera (Gerlachovské sedlo), szczawnica za którą wznosi się główny wierzchołek (2655 m). Dalej w grani znajdują się Wyżnie Gerlachowskie Wrotka, kamery wierzchołek Pośredniego Gerlacha , soczewki kontaktowe Pośrednie Gerlachowskie Wrotka i Niżnie Gerlachowskie Wrotka. Grzbiet kończy się południowo-wschodnim szczytem Małego Gerlacha (Kotlový štít, komody 2601 m). Z wierzchołka Małego Gerlacha odchodzą dwa boczne ramiona obejmujące Gerlachowski Kocioł (Gerlachovský kotol).

Masyw Gerlacha góruje nad dolinami:

Szczyt ten, lustro nazwany przez Mieczysława Karłowicza królem tatrzańskim ( Franciszek Henryk Nowicki przyznał mu "berło gór"), łóżka jest dostępny jedynie dla wytrawnych turystów. Najczęściej uczęszczane wejście jest poprowadzone z Doliny Wielickiej przez Wielicką Próbę, moja księgarnia dostępny jest także z Doliny Batyżowieckiej przez tzw. Batyżowiecką Próbę – oba szlaki są silnie eksponowane (wejścia turystyczne tylko w okresie letnim w towarzystwie przewodnika). Bazą wypadową jest zwykle hotel górski "Śląski Dom" .

Ludwik Greiner, Zakopane apartamenty autor pierwszych dokładnych pomiarów Gerlacha z roku 1837

[ edytuj ] Roślinność

W rejonie samego wierzchołka można znaleźć stanowiska 15 gatunków roślin naczyniowych, 7x3katal8 w tym: dzwonka alpejskiego , koli złocienia alpejskiego , Telefony goryczki przeźroczystej , omiegu kozłowca , situ skuciny i pierwiosnki maleńkiej .

[ edytuj ] Historia

Pierwsze wejścia turystyczne nie są dokładnie odnotowane. Przypuszczalnie na szczycie byli w 1855 Zygmunt Bośniacki i Wojciech Grzegorzek. Najprawdopodobniej już w 1834 r. na szczycie stanęli – podczas polowania na kozice – Johann Still , Martin Spitzkopf-Urban, Gelhof i dwóch nieznanych koziarzy. Na pewno weszli na niego austriaccy inżynierowie prowadzący prace kartograficzne w 1868 r. Pierwszy turysta na Gerlach został wprowadzony w końcu lat 60. XIX wieku przez Stilla. Pierwszymi Polakami na szczycie byli ksiądz Józef Stolarczyk z przewodnikami Wojciechem Gąsienicą Kościelnym, Wojciechem Giewontem, Wojciechem Rojem i Szymonem Tatarem 22 września 1874 r. W roku 1875 zanotowano już sześć wejść, intensywnie zwiedzany szczyt zaczął być po 1876. Zimą szczyt zdobyli pierwsi Janusz Chmielowski , Károly Jordán i Klemens Bachleda w dniu 15 stycznia 1905 r.

Przed pomiarami przeprowadzonymi w latach 1837–1838 przez leśniczego Ludwika Greinera za wyższe od Gerlacha uznawano powszechnie Łomnicę , Krywań i Lodowy Szczyt . Wyniki badań przeprowadzonych metodą triangulacji wykazały wysokość Gerlacha równą 2640, 54 m (w rzeczywistości 2655 m), Łomnicy: 2624, 73 m (2634 m), Lodowego Szczytu: 2594, 71 m (2627 m). Krywań już wcześniej został uznany za niższy od Łomnicy. Greiner opublikował wyniki w 1839 w drukowanych przez królewsko-węgierską drukarnię uniwersytecką "Gemeinnützigen Blättern zur Belehrung und Unterhaltung", później jeszcze dwa razy w innych miejscach. Były to mało poczytne czasopisma, więc Łomnica jeszcze przez długi czas uchodziła za najwyższy szczyt tatrzański. Encyklopedia Powszechna Samuela Orgelbranda z 1867 podaje wysokości: Łomnica 2696 m, Lodowy Szczyt 2655 m, Wysoka 2465 m, Gierlachowski Szczyt 2307 m [1] .

W 1997 na szczycie ustawiono metalowy krzyż.

[ edytuj ] Nazwa

[ edytuj ] Zmiany nazwy na przestrzeni lat

Pierwotna nazwa szczytu pochodzi od nazwiska komesa Gerlacha ze Spiskiej Soboty , bądź jego syna, występującego w dokumencie z 1326 r. [2] Rdzeń tego imienia wcześniej pojawił się w nazwie niemieckospiskiej wsi Gerlsdorf (dziś po słowacku Gerlachov , po polsku Gierlachów), położonej na północny zachód od Spiskiej Soboty. Wraz z coraz większym zainteresowaniem Tatrami nizinne nazwy przenosiły się na okoliczne szczyty. W ten sposób ustaliła się niemiecka nazwa Gerlsdorfer Spitze, węgierska Gerlachfalvi-csúcs oraz słowacka Gerlachovský štít oraz skrócona Gerlach.

W późniejszych latach Gerlach po wielokroć stawał się obiektem politycznych rozgrywek. Oto lista znanych oficjalnych i nieoficjalnych nazw góry:

Południowa ściana Gerlacha, widziana z Doliny Batyżowieckiej
Od lewej strony: Tępa , Kończysta , Gerlach
Gerlach z Doliny Wielickiej
Od lewej: Gerlach, Batyżowiecki Szczyt , Kaczy Szczyt – widok z Doliny Białej Wody
Lata Nazwa
do 1896 Gerlach (po słowacku i polsku ), Gierlach (pol.), Gerlsdorfer Spitze, Gerlachspitze (po niemiecku ), Gerlachfalvi csúcs (węg., oficjalnie)
  • forma Gerlach pierwszy raz pojawiła się w roku 1717 u J. Buchholtza
1896– 1919 Franz-Joseph-Spitze (niem.), Ferenc József csúcs (węg.), Štít Františka Jozefa (słow.), Štít Františka Josefa (po czesku )
  • tłum. na polski: Szczyt Franciszka Józefa – zmiana nazwy w 1896 r. z okazji 1000-lecia Państwa Węgierskiego
1919– 1923 Gerlach, Gerlachovka (słow.)
od 1923 Štít Legionárov (słow.), Štít legionářů (cz.), Legionáriusok csúcsa (węg.)
  • tłum. na polski: Szczyt Legionistów – zmiana nazwy dla upamiętnienia pomocy czeskich i słowackich legionistów przy powstaniu państwa czechosłowackiego ; nazwa nie przyjęła się, ok. 1932 góra na pewno była znów nazywana Gerlachem
do 1939 Gerlach, Gerlachovka (słow.)
  • w okresie międzywojennym w Polsce szczyt bywał też zwany Szczytem Polskim
1939– 1945 Slovenský štít (słow.), Slowakische Spitze (niem.), Szlovák csúcs (węg.)
  • tłum. na polski: Słowacki Szczyt
1945– 1949 Gerlach, Gerlachovka (słow.)
1949– 1959 Stalinov štít (słow.), Stalinův štít (cz.)
  • po polsku: Szczyt Stalina – zmiana nazwy w 1949
od 1959 Gerlachovský štít (słow., cz.), Gerlsdorfer Spitze lub Gerlachspitze (niem.), Gerlach lub Gierlach (pol.), Gerlachfalvi csúcs (węg.)

[ edytuj ] Polska nazwa

Wskutek wieloletnich zawirowań w nazewnictwie nie można wskazać jedynej poprawnej nazwy w języku polskim. W powszechnym użyciu funkcjonują dwie: Gierlach oraz Gerlach, rzadziej występują też formy Gerlachowski Szczyt, Garłuch, Garłuchowski Szczyt, a także Kotłowy Szczyt, Kocioł.

Szczyt pojawił się w polskim piśmiennictwie dopiero w wieku XIX. Stanisław Staszic używał w swoich dziełach zarówno formy Gierlach, jak i formy Gerlach. Forma Gerlach pojawiała się też u Łapczyńskiego (1866), ks. Sutora (1878) i Chałubińskiego (1879). Formę Garłuch forsował Walery Eljasz-Radzikowski , doszukując się w niej słowiańskiego pochodzenia od słowa gardło. Jako drugą formę proponował on Gerlach [3] .

Niejednomyślność co do wskazania prawidłowej formy występuje także wśród badaczy tatrzańskiej historii i etymologii. Witold Henryk Paryski i Zofia Radwańska-Paryska w Wielkiej Encyklopedii Tatrzańskiej wskazują Gierlach jako jedyną poprawną formę, podkreślając błędność nazwy Garłuch [4] . Nazwy Gierlach używa konsekwentnie w swoich przewodnikach także Józef Nyka [5] . Za formą Gerlach opowiada się jednak również wielu znawców Tatr, w tym Władysław Cywiński [6] .

Także słowniki i encyklopedie są niejednomyślne i pojawiają się w nich, opatrzone różnymi kwalifikatorami (rzadko, dawniej), różne nazwy [7] [8] [9] .

Kontrowersje wzbudza też odmiana nazwy szczytu. Najczęściej stosowana forma dopełniacza to Gierlacha, Gerlacha, ale występuje też odmiana Gierlachu, Gerlachu.

Przypisy

  1. ↑ Bolesław Chwaściński: Z dziejów taternictwa. O górach i ludziach. Warszawa: Sport i Turystyka, 1988, ss. 22-23. ISBN 83-217-2463-9 . 
  2. ↑ por. Grzegorz Barczyk, Ryszard Jakubowski (red.), Adam Piechowski, Grażyna Żurawska: Bedeker tatrzański. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2000. ISBN 83-01-13184-5 . , s. 374-375
  3. ↑ Andrzej Z. Górski. Moje śledztwa lingwistyczne „Tatry”. 1 (27), zima 2009, ss. 70-72. Tatrzański Park Narodowy. ISSN 0867-4531 . 
  4. ↑ http://www.tatry.z-ne.pl/t,haslo,pol,tatry,0,0,1390,gierlach.html
  5. ↑ por. np. Józef Nyka, Monika Nyczanka: Tatry Słowackie : przewodnik. Latchorzew: Trawers, 2005. ISBN 83-60078-01-7 . 
  6. ↑ Grzegorz Barczyk, Ryszard Jakubowski (red.), Adam Piechowski, Grażyna Żurawska: Bedeker tatrzański. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2000. ISBN 83-01-13184-5 . , s. 374-375
  7. ↑ Słownik poprawnej polszczyzny, PWN, Warszawa 1995, ISBN 83-01-03811-X , s. 177
  8. ↑ Encyklopedia powszechna, PWN, Warszawa 1974, t. 2, s. 48
  9. ↑ Mała encyklopedia powszechna, PWN, Warszawa 2000, ISBN 83-01-13142-X , s. 254 i 256

[ edytuj ] Bibliografia

  1. Józef Nyka , Monika Nyczanka: Tatry Słowackie: przewodnik. Latchorzew: Trawers, 2005. ISBN 83-60078-01-7 . 
  2. Witold Henryk Paryski : Tatry Wysokie – przewodnik taternicki, część XII.
  3. J. Andráši: W Tatrach Słowackich – przewodnik, 1977
  4. ks. Józef Stolarczyk : Wycieczka na szczyt Gierlachu, Pamiętnik Towarzystwa Tatrzańskiego , tom I, Kraków 1876, ss. 56-67

[ edytuj ] Zobacz też

Wikicytaty
Zobacz w Wikicytatach kolekcję cytatów
o Gerlachu

[ edytuj ] Linki zewnętrzne

p  •  d  •  e
Najwyższe szczyty Tatr Wysokich, Zachodnich i Bielskich
Tatry Wysokie

1. Gerlach (2654 m) • 2.  Łomnica  (2634 m) • 3.  Lodowy Szczyt  (2627 m) • 4.  Durny Szczyt  (2621 m) • 5.  Wysoka  (2565 m) • 6.  Kieżmarski Szczyt  (2558 m) • 7.  Kończysta  (2538 m) • 8.  Baranie Rogi  (2526 m) • 9.  Rysy  (2503 m) • 10.  Krywań  (2494 m)
Tatry Zachodnie

1.  Bystra  (2248 m) • 2.  Raczkowa Czuba  (2194 m) • 3.  Baraniec  (2185 m) • 4.  Banówka  (2178 m) • 5.  Starorobociański Wierch  (2176 m) • 6.  Pachola  (2166 m) • 7.  Hruba Kopa  (2166 m) • 8.  Zadnia Kopa  (2163 m) • 9.  Trzy Kopy  (2150 m) • 10.  Jarząbczy Wierch  (2137 m)
Tatry Bielskie

1.  Hawrań  (2152 m) • 2.  Płaczliwa Skała  (2142 m) • 3.  Szalony Wierch  (2061 m) • 4.  Zadnie Jatki  (2020 m) • 5.  Skrajne Jatki  (2012 m)
polary ksigarnia Akustycznie Seriale telewizyjneyjne pranie tapicerki warszawa Home Page
Rozpoczął się proces porywaczy Janusza Leksztonia
W Sądzie Rejonowym w Gdyni rozpoczął się w piątek proces porywaczy Janusza Leksztonia. Na ławie oskarżonych zasiada sześć osób, w tym 28-letnia Natalia S. - była sympatia biznesmena, która według prokuratury z powodu porachunków osobistych i finansowych miała podżegać do uprowadzenia mężczyzny.
Domniemani szefowie "ośmiornicy" wyszli z aresztu
Dwaj domniemani szefowie łódzkiej "ośmiornicy" Tadeusz M., pseud. Tato, i Mariusz K. w piątek po południu wyszli z aresztu. Spędzili w nim ponad 10 lat. Łódzki sąd, uchylając areszt, zastosował wobec nich poręczenia majątkowe w wysokości 400 i 200 tys. zł.
Kraje UE wezwą ambasadorów Iranu
Ministerstwa spraw zagranicznych państw członkowskich UE wezwą akredytowanych u siebie ambasadorów Iranu, by przedstawić im krytyczne stanowisko w sprawie powyborczych zajść w tym kraju, w tym zwłaszcza przetrzymywania pracowników brytyjskiej ambasady w Teheranie - informują źródła dyplomatyczne w Brukseli.
Łódź: Wybory Miss i Mistera Policji 2009!
Siedem policjantek i dziesięciu funkcjonariuszy z regionu łódzkiego startuje w wyborach Miss i Mistera Policji 2009 roku. Ich organizatorem jest Komenda Wojewódzka Policji w Łodzi, a na swoich faworytów w mundurach głosować można już w internecie.
Małopolska liczy straty po powodzi
Ponad 352 mln złotych - tyle wynosi kwota strat w infrastrukturze komunalnej po ostatniej powodzi w Małopolsce, które do tej pory zgłosiły jednostki samorządu terytorialnego - poinformowała w piątek rzecznika wojewody małopolskiego Małgorzata Woźniak.