Z Wikipedii

Ten artykuł dotyczy okresu geologicznego. Zobacz też: włókno węglowe .

Karbon ( ang. Carboniferous)

• w sensie geochronologicznym – piąty okres ery paleozoicznej . Trwał od 359, depilacja laserowa2 ± 2, usługi informatyczne5 do 299, opony letnie0 ± 0, szkoły policealne8 milionów lat temu. Karbon dzieli się na dwie epoki : mississip i pensylwan .

• w sensie chronostratygraficznym – piąty system eratemu paleozoicznego , wyższy od dewonu , niższy od permu . Dzieli się na dwa oddziały : mississip i pensylwan . Międzynarodowy stratotyp granicy dewon /karbon znajduje się na wzgórzu La Serre (około 10 km na W od miejscowości Paulhan, region Montagne Noire w południowej Francji ). Granica oparta jest na pierwszym pojawieniu się konodonta Siphonodella sulcata (Huddle, 1934).

Współczesny podział standardowy karbonu, zatwierdzony przez ICS , jest kompromisem między dwudzielnym podziałem amerykańskim, a trójdzielnym podziałem rosyjskim. W regionie europejskim, ze względu na specyfikę osadów, stosuje się podział dwudzielny na przeważnie morski dinant ( turnej i wizen ) oraz przeważnie lądowy silez , ( namur , westfal i stefan ).

System karboński wydzielili William Conybeare i William Phillips w 1822 roku na podstawie badań osadów Anglii i Walii . Nazwa pochodzi od łacińskiej nazwy węgla – carbo, ze względu na występowanie najbardziej charakterystycznego osadu w tym systemie – węgla kamiennego .

[ edytuj ] Klimat

Na półkuli południowej, na lądzie Gondwana w późnym karbonie nastąpiło zlodowacenie obejmujące Antarktydę oraz przylegające duże fragmenty Afryki południowej, Ameryki Południowej , Australii oraz Indii . W strefie równikowej w warunkach gorącego i wilgotnego klimatu rozwijały się bujne lasy tropikalne, które dały początek licznym złożom węgla kamiennego . Według wielu naukowców w karbonie raptownie wzrosła ilość tlenu w atmosferze z 15% do ponad 30% pod koniec okresu. Jednocześnie bardzo spadł udział dwutlenku węgla.

[ edytuj ] Geologia

Stratygrafia karbonu opiera się na konodontach i amonitowatych , a pomocniczo także na otwornicach wapiennych (w późnym karbonie). Dewon , karbon i perm składają się na młodszy paleozoik . Wg teorii tektoniki płyt na początku starszego paleozoiku ( kambr , ordowik , sylur ) jednolity dotąd kontynent Pannocja rozdzielił się na kilka mniejszych bloków ( Baltika , Laurencja , Syberia i Gondwana ). W tym okresie Europa znajdowała się pod wodami morza wypełnionego osadami o miąższości kilku kilometrów. Pod koniec syluru osady te uległy wypiętrzeniu ( orogeneza hercyńska ). W karbonie zaczął się na nowo proces zespalania lądów i ostatecznie w permie wszystkie kontynenty połączyły się w superkontynent Pangeę .W całym karbonie, a zwłaszcza na granicy wczesnego i późnego miały miejsce główne fazy waryscyjskich ruchów górotwórczych . Skutkiem tego było powstanie wielkich pasm górskich (np. Ural , Sajany , Appalachy , Góry Świętokrzyskie , Sudety ) oraz rozwój magmatyzmu , w tym powstawanie granitów . Poziom oceanów po szybkim podniesieniu się na samym początku karbonu, później przez cały okres utrzymywał się na prawie niezmienionym poziomie, pomimo bardzo powolnego jego spadku.

[ edytuj ] Bogactwa naturalne

Największym bogactwem związanym z karbonem są złoża węgli kamiennych na półkuli północnej. Istotne są także wielkie złoża granitów.

[ edytuj ] Fauna

Amonitowate były pospolite w całym okresie, przy czym dotyczy to goniatytów . Klymenie , reprezentowane przez 1 rodzaj przetrwały z dewonu, wymarły na samym początku okresu, a inne rzędy amonitowatych były nieliczne. Doszło do bardzo intensywnego rozwoju otwornic , zwłaszcza wapiennych, w tym form dużych, np. z rodzajów Fusulina i Schwagerina. W wielu miejscach masowe nagromadzenia skorupek otwornic skutkowały powstaniem wapieni fuzulinowych. Bardzo pospolite były ramienionogi zawiasowe i małżoraczki , kontynuując swój szczyt rozwoju zapoczątkowany w dewonie. W dalszym ciągu pospolite były także wielkoraki , ślimaki , gąbki i łodzikowate . Doszło do wielkiego rozkwitu liliowców, które w tym okresie przeżywały szczyt rozwoju. We wczesnym karbonie zachodził szybki rozwój i radiacja koralowców Rugosa (powszechnie, ale nieprawidłowo zwanych czteropromiennymi). Jednak na początku późnego karbonu ta grupa mocno podupadła i stała się marginalna.W karbonie po raz pierwszy zaczęły się szybko rozwijać małże morskie. Trylobity i koralowce z grupy Tabulata były w karbonie sporadyczne, a ostatnie graptolity wymarły we wczesnym karbonie.

Jednocześnie w karbonie nastąpił bardzo znaczny wzrost kolonizacji wód słodkich przez bezkręgowce. Pojawiły się pierwsze słodkowodne małże, ślimaki i skorupiaki, w porównaniu do dewonu wzrosła ilość małżoraczków słodkowodnych. Bardzo wzrósł także udział przedstawicieli powyższych grup zwierząt żyjących w wodach półsłodkich.

W związku z wilgotnym oraz gorącym klimatem i rozwojem lasów miał miejsce eksplozywny rozwój fauny lądowej, a zwłaszcza owadów i pajęczaków . Tradycyjnie pisze się o wielkich rozmiarach karbońskich stawonogów , ale olbrzymia większość owadów i pajęczaków nie odbiegała wielkościowo od dzisiejszych form. Tylko nieliczne rodzaje stawonogów cechowały się gigantyzmem (pojedyncze gatunki osiągały wśród: krocionogów do 1m, wielkoraków 1, 5m, skorpionów blisko 1m, ważek 0, 5 m rozpiętości skrzydeł). Natomiast rodzaj Megarachne podawany kiedyś jako największy (36 cm) pająk, okazał się wielkorakiem. Z karbonu pochodzą pierwsze skrzydlate owady , które były pierwszymi zwierzętami latającymi oraz pierwsze lądowe ślimaki.

Kręgowce. W związku z wymarciem pod koniec dewonu ryb pancernych , we wczesnym karbonie doszło do nagłego i dużego wzrostu liczebności i zróżnicowania rekinów , które stały się główną grupą ryb, chociaż w późnym karbonie ich rozwój się trochę zmniejszył. Inne grupy ryb: dwudyszne , trzonopłetwe , kostołuskie i fałdopłetwe były znacznie rzadsze, choć dwie pierwsze grupy dobrze rozwinęły się w wodach słodkich. Przez cały karbon trwał intensywny rozwój i radiacja płazów, z których zdecydowana większość reprezentowała labiryntodonty . Największe z nich mierzyły prawie 2m. Na początku późnego karbonu z labiryntodontów powstały pierwsze prymitywne, niewielkie (około 1m) gady , określane jako kotylozaury , które bardzo szybko stały się liczne i zróżnicowane. Pod sam koniec okresu wyodrębniły się z nich gady ssakokształtne .

[ edytuj ] Flora

W morzach, podobnie jak w dewonie , rozwijały się glony , głównie zielenice , ramienice i krasnorosty . Na lądach dominowały widłaki , skrzypy , paprocie zarodnikowe i nasienne (często o pokrojach drzewiastych), które znane pojawiły się już w dewonie . Występowały również mszaki oraz grzyby (np. sprzężniaki , workowce , pojawiły się po raz pierwszy, podstawczaki ). Widłaki jednozarodnikowe (np. Eleutherophyllum), częste jeszcze we wczesnym karbonie, w późnym karbonie stały się grupą reliktową , zastępowaną przez widłaki różnozarodnikowe ( Lepidodendron , Sigillaria , Bothrodendron). Wśród skrzypów dominowały drzewiaste kalamity (Calamites) oraz klinolisty (Sphenophyllum). Rozwijały się paprocie zarodnikowe (np. Pecopteris). Nastąpiła ekspansja pierwszych roślin nasiennych – paproci nasiennych (Neuropteris, Mariopteris, Alethopteris, Sphenopteris), także w klimacie chłodniejszym (flora glossopterisowa). We wczesnym karbonie pojawiły się pierwsze nagonasienne drobnolistne – kordaity (np. Cordaites), a pod koniec karbonu – pierwsze iglaste (np. Lebachia). W późnym karbonie pojawiły się również problematyczne sagowce .

Duże nagromadzenia szczątków tych roślin, rosnących w bagniskach w klimacie tropikalnym na przedpolach tworzących się hercynidów , utworzyły pokłady węgla kamiennego .

[ edytuj ] Karbon na ziemiach Polski

• w karbonie wczesnym powstały morskie piaskowce , zlepieńce i mułowce , z wkładkami wapieni występujące w Górach Bardzkich , niecce śródsudeckiej oraz Sudetach Wschodnich . Część z tych osadów została później słabo zmetamorfizowana .
• w karbonie późnym w niecce śródsudeckiej, zapadlisku górnośląskim oraz w rejonie lubelskim wraz z grubymi warstwami piaskowców, zlepieńców, mułowców i łupków ilastych powstały złoża węgla kamiennego .W Górach Kaczawskich osadziły się piaskowce i mułowce rzeczne.
• w karbonie powstały masywy granitowe w Tatrach oraz w Sudetach i Przedgórzu Sudeckim ( bloku przedsudeckim ): karkonoski , strzegomski , strzeliński , kłodzko-złotostocki oraz kudowski .

[ edytuj ] Zobacz też

Zobacz hasło karbon w  Wikisłowniku

• wędrówka kontynentów
• Mazon Creek
• Joggins

[ edytuj ] Bibliografia